Co to jest crowdfunding?
Crowdfunding to forma finansowania projektów przez społeczność zorganizowaną wokół danego przedsięwzięcia. Kapitał pozyskuje się poprzez dużą liczbę drobnych, jednorazowych wpłat dokonywanych przez osoby zainteresowane pomysłem. System ten pozwala dokonywać inwestycji poza regulowanym rynkiem wymiany kapitału. Wykorzystuje się do tego internetowe platformy, które umożliwiają bezpośrednią interakcję pomiędzy inwestorami a podmiotami zbierającymi środki. Funkcjonuje kilka głównych modeli crowdfundingu.
Darowizny
Model crowdfundingu dotacyjnego należy do najprostszych form finansowania, ponieważ generuje najmniej problemów prawnych i ryzyka dla uczestników. Prowadzenie kampanii opartych na drobnych darowiznach jest powszechnie stosowane przez fundacje i platformy charytatywne. Z punktu widzenia polskiego prawa należy odróżnić zbiórki podlegające ustawie z 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych (Dz.U. z 2014 r. poz. 498), które wymagają zgłoszenia na dedykowanym portalu, od tych wyłączonych z tego obowiązku. Przepisy określające zakres działania tej ustawy interpretuje się ściśle. Zbiórką publiczną jest zbieranie ofiar w gotówce lub w naturze w miejscu publicznym. Zbiórki prowadzone bezgotówkowo za pośrednictwem internetu nie uzyskują statusu zbiórki publicznej w rozumieniu tych przepisów.
Nagrody
Formą pośrednią pomiędzy crowdfundingiem dotacyjnym a modelami opartymi na tradycyjnym świadczeniu wzajemnym jest crowdfunding z nagrodami. Wspierający otrzymuje gratyfikację za przekazanie środków na rzecz określonej osoby lub firmy za pośrednictwem serwisu zbiórkowego. Zazwyczaj są to drobne przedmioty, odzież, a także dostęp do zamkniętych serwerów czy dedykowane przywileje. Nagrody te przysługują przeważnie po przekroczeniu określonego progu wpłat i pełnią funkcję motywacyjną dla inwestorów. Ze względu na brak pełnej ekwiwalentności świadczeń pojawiają się wątpliwości prawne dotyczące kwalifikacji zawieranej umowy. Kwestie te wpływają na kształt regulaminów serwisów patronackich oraz na możliwość prawnej egzekucji przekazania nagrody.
Przedsprzedaż
Kolejną formą finansowania jest przedsprzedaż. Wsparcie ma charakter finansowy, jednak łączy się z aktywnym udziałem społeczności w kampanii informacyjnej. Wdrożenie pomysłu nierzadko wymaga budowy linii produkcyjnej lub zorganizowania innej formy wytwórczości, co wydłuża proces realizacji. Model ten wykazuje podobieństwo do tradycyjnych umów sprzedaży lub umów o dzieło. Różnica polega na tym, że konsumenci wspólnie zamawiają produkt, który bez ich zbiorowego wsparcia finansowego nie trafiłby do produkcji. Weryfikacja popytu wśród przyszłych konsumentów ułatwia późniejsze pozyskanie kapitału od większych inwestorów.
Udziały i pożyczki
Najbardziej złożone pod względem prawnym są modele, w których inwestor w zamian za wpłatę otrzymuje formę udziału w finansowanym przedsięwzięciu (crowdfunding udziałowy lub kapitałowy) albo odsetki od środków traktowanych jako pożyczka (crowdfunding dłużny). W ramach crowdfundingu udziałowego wyodrębnia się finansowanie oparte na udziale w zyskach, finansowanie z wykorzystaniem dłużnych papierów wartościowych oraz modele mieszane.
Brak regulacji w prawie
Znowelizowane przepisy o zbiórkach publicznych mają w praktyce marginalne zastosowanie do cyfrowych form crowdfundingu. Taki stan prawny sprzyja z jednej strony rozwojowi różnych form finansowania, jednak z drugiej rodzi problemy w zakresie klasyfikacji stosunków prawnych między użytkownikami platform (zwracał na to uwagę m.in. raport opublikowany w serwisie LEX). Brak precyzyjnego określenia relacji prawnej między finansującym a beneficjentem utrudnia zdefiniowanie ich wzajemnych praw i obowiązków, co prowadzi do konfliktów na etapie ewentualnych sporów. Mimo braku jednej ustawy regulującej wszystkie formy crowdfundingu funkcjonują mechanizmy prawne umożliwiające działanie platform. W przypadku projektów udziałowych stosuje się przepisy Kodeksu spółek handlowych oraz ustawy o ofercie publicznej. Zasada swobody umów zapewnia elastyczność, ale przenosi ciężar oceny ryzyka na strony zaangażowane w transakcję.
Popularność crowdfundingu
Z badań Komisji Europejskiej wynika, że najwyższa aktywność w zakresie crowdfundingu występuje w Wielkiej Brytanii (gdzie pozyskano 89 milionów euro w latach 2013–2014), we Francji (19 milionów euro) i w Niemczech (18 milionów euro). Największe pojedyncze kampanie na rynku europejskim zgromadziły 6,1 miliona euro (crowdfunding udziałowy) oraz 5 milionów euro (crowdfunding dłużny). W skali globalnej wartość rynku crowdfundingu wzrosła z 6 miliardów dolarów w 2013 roku do ponad 16 miliardów w 2016 roku. Mechanizm ten rozwija się najszybciej w Ameryce Północnej, wyprzedzając rynki azjatyckie oraz europejskie. Finansowanie społecznościowe służy pozyskiwaniu kapitału przez małe i średnie przedsiębiorstwa oraz młode firmy, które odpowiadają za tworzenie dużej części nowych miejsc pracy (około 42%). Według danych firmy Oxera najwyższy poziom świadomości funkcjonowania crowdfundingu w Europie odnotowuje się w Niemczech (21,5%), Hiszpanii oraz w Polsce (16,6%). Finansowanie społecznościowe o charakterze udziałowym i pożyczkowym funkcjonuje w skomplikowanym otoczeniu prawnym, na co wpływa transgraniczny charakter transakcji. Obsługujące je platformy stanowią wysoce zorganizowane przedsięwzięcia z zakresu technologii finansowych.
